Werner Hauge
Meldingane om oktoberrevoalusjonen i 1917 - opprettinga av den russiske rådsrepublikken - utløyste voldsam begeistring og radikalisering i arbeidarklassen over heile Europa. I Noreg byrja det spontant å bli danna arbeidar- og soldatråd over heile landet i 1918. Kommunistane satsa alt på å spre revolusjonen og verdensrevolusjonen stod på dagsorden.
Februarrevolusjonen 1917, tsarismens fall, ga gjenlyd over heile Europa. Den revolusjonære avisa Klassekampen, organ for Norges Socialdemokratiske Ungdomsforbund (NSU), hadde i mange år, med Eugéne Olaussen som redaktør, spela ei sentral rolle for å utbre marxismen i Noreg. NSU som var ungdomsorganisasjonen til Arbeiderpartiet, slutta seg i april 1916 til Zimmerwaldrørsla - forløparen til den Kommunistiske Internasjonalen. Då tsaren var styrta skreiv Olaussen at februarrevolusjonen
«er et glimrende eksempel paa masse-aktionens kraft ... Sneskredet har løsnet - og ingen vet endnu hvor meget det kan rive med seg før det stanser. En ting er iallefall sikkert: overalt er forholdene modne for revolutionen!»
«Og ikke minst her i Skandinavien ... Der mangler bare en ting endnu - og det er at folket finder den rette taktik: den direkte aktion!»
Agitasjonen vart no intensivert for å ta i bruk generalstreiken som kampform mot dyrtid og voldgiftslovene i Noreg. Ein proteststreik mot voldgiftslova bryt ut våren 1917 etter ein stadig aukande prisstigning og rasjonering på matvarer som følgje av økonomisk krise og 1.verdskrigen. Etter ei veke vart streiken avblåst etter trussel om lockout.
Prisane fortset å stiga og 1.mai sler Klassekampen til lyd for innkalling av ein stor alminneleg arbeidarkongress - valgt direkte frå arbeidsplassane - med formål å komme fram til eit aksjonsprogram mot dyrtida; eit krav som fangar opp stemninga på grunnplanet. Massemøter, fagforeiningar og partilag over heile landet krev handling og initiativ frå leiinga i DNA og LO. Også Fagopposisjonen av 1911 - ein halvsyndikalistisk fraksjon innad i LO med Martin Tranmæl i spissen - støtta kravet. Presset nedanfrå er så stort at parti- og LO-toppen 13.mai vedtek eit arbeidaranes dyrtidsprogram med ei lang rad reformistiske krav til regjeringa. Reformistanes taktikk var utsetjing av arbeidarkongressen, dyrtidsdemonstrasjonar og ein dags generalstreik. Få dagar etter legg jernarbeidarane i Kristiania spontant ned arbeidet og demonstrerar foran Stortinget. LO varslar generalstreik 6.juni og 300.000 demonstrerar over heile landet.
Skremt av bevegelsens omfang og styrke vedtek regjeringa allereide dagen etter løyvingar mot dyrtida på 84 millioner kroner. Regjeringa og reformistanes dyrtidsprogram hadde eit felles mål: gjennom reformar ville opposisjonen mista initiativet og styringa av bevegelsen nedanfrå. Leiinga i DNA og LO fekk ei opning til å ta over initiativet over bevegelsen.
Skuffelsen er stor og kritikken av leidinga innad i arbeidarrørsla veks i styrke sommaren 1917. Olaussen erklærer på ungdomsforbundets landsmøte at han er tilhengjar av splittelse med reformistane men får ikkje fleirtal for sitt syn. 22.juni publiserar han i NSUs organ at organisasjonens avvæpningsline, pasifismen bør skiftast ut med væpning av arbeidarklassen. Artikkelen vart møtt med eit stormlaup frå Tranmæl-fløyen i partiet.
Då meldingane kom om at den sosialistiske revolusjon hadde sigra i november, ga det ein ny og kraftig impuls til oppsvinget i klassekampen. Idag påstår til og med mange på venstresida at oktoberrevolusjonen ikkje var ein genuin revolusjon, men eit “kupp” utført av kommunistpartiet. I 1917 ville ei slik omskriving av historia vorte direkte latterleg for einkvar; revolusjonens forløp lot seg ikkje skjula. Morgenbladets utgåve av 5.12 1917 var utvetydig når det gjaldt revolusjonens masseoppslutning i skildringa av den borgarlege regjeringas (Kerenskis) krigføring:
«Han hadde en kortere tid god fremgang. Men det blev snart tydelig at soldaterne ikke hade sit hjærte med i kampene længre. De var optat av revolutionen, av nyordningen og nyorienteringen i det indre.»
Kor viktig den russiske revolusjons eksempel var for radikaliseringa kom også til uttrykk i at borgarpressa nesten kvar dag dekka forsidene med reportasjar om revolusjonens forløp.
Krisa skjerpar seg også i Noreg og i desember byrjar det spontant å bli danna arbeidarråd fleire stader. Igjen spelar NSU ei sentral rolle i organiseringa av og agitasjonen for rådstanken. Våren 1918 sprer rådsbevegelsen seg over nesten heile landet. I alt var mellom 70 - 80.000 arbeidarar organiserte i dei norske rådi. Einar Gerhardsen som var observatør på rådis landskonferanse hevda at det herska ein “revolusjonær stemning” blant delegatane. Rådis funksjon og organisering var svært varierande. Dei fleste stader var rådi valgt av tillitsvalde i fagforeiningane og ikkje direkte frå arbeidsplassane. I tillegg var det ofte ingen direkte tilbakekallingsrett av dei delegerte. Men det fans også unntak som i Bergen. Der vart prinsippet om umiddelbar tilbakekallingsrett vedteke. Representantane vart valde på ubestemt tid og kunne skiftast ut når som helst.
Rådis tilblivelse var i byrjingi spontan, men igjen mista bevegelsen initiativet til fagbyråkratiet: Olaussen-fløyen hadde no ei klårare forståing av fagbyråkratiets rolle og betydninga av arbeidarklassens eigenaktivitet, men NSU hadde på denne tida ikkje grobotn og djupe nok røter i arbeidarklassen når oppsvinget kom. Når dei agiterte kom dei ofte utanfrå og baserte seg på hjelp frå fagbyråkratiet og lokale partilag til å danna råd. Reformistane utnytta dette og gjekk inn for rådsrepresentasjon frå foreiningane og ikkje direkte val frå arbeidsplassane.
Når det gjaldt Fagopposisjonen var fleirtalet sjølv ein del av fagbyråkratiet. Eit mindretal i NSU, anført av Olaussen, hadde eit revolusjonært perspektiv på rådi. Han såg rådi som statsorganer i det sosialistiske samfunn. Men han meinte at den revolusjonære situasjon enno ikkje var tilstades; arbeidarane og rådi først måtte vinnast over på ei revolusjonær line - for væpna oppstand. Den reformistiske lina var imidlertid dominerande og sommaren 1918 vart rådi oppløyste - også fordi matvaresituasjonen betra seg. 8-timarsdagen vart innført i 1918 etter oppfordring frå rådskonferansen til fagforeiningane om å ta dagen i forbindelse med 1.mai - eit krav som hadde stått i sentrum på 1.maidagen sidan 1892. NAF frykta urolegheiter og statsministaren måtte erklære at regjeringa var forberedt til å la det militæret gripa inn “saafremt det den 2den mai eller senere skulde komme til uroligheter ...”
Den russiske revolusjonens popularitet og framveksten av rådsbevegelsen førte til at “den nye retning”, representert ved Fagopposisjonen og NSU, erobra DNAs landsmøte i mars 1918. Landsmøtet vedtok tilslutning til Zimmerwald Internasjonalen med ei rad atterhald. Samstundes vart medlemskapet til den reformistiske 2.Internasjonale opprettholdt fram til 1919. Grunnlaget var reformistisk ispedd einkelte innrømmelsar til den revolusjonære fløyen som no var vokst kraftig. Den norske herskarklassen byrja no å verta uroleg for utviklinga og frykta revolusjon, spesielt i november 1918 då ei ny streikebølgje fulgte i etterdønningane av den tyske revolusjonen.
I kjølvatnet av arbeidarrådi vart det danna soldatråd over heile landet. Soldatrådi varte lenger og nådde sitt høgdepunkt i 1919 på grunn av mange års antimilitaristisk agitasjon. Antimilitarismen var spesielt sterk i Nord-Noreg. Hausten 1917 vart det vedteke å iverksetja militærstreik til våren året etter på ein antimilitaristisk konferanse. I mai befrir ei gruppe antimilitaristiske arbeidarar ein militærnektar frå politiet i Kirkenes. Tre marineskip vert sendt nordover med 500 underoffiserer som set Kirkenes under militær kontroll og arresterar15 antimilitaristar. Den pasifistiske lina til tranmælfløyen dominerte imidlertid bevegelsen. I tillegg nøyt Tranmæl stor autoritet blant arbeidarane dels av di borgarpressa nørte opp under personfokuseringa då han var eit mindre onde enn dei revolusjonære i NSU.
Den 21.juni 1919 braut det ut ein dags politisk generalstreik iverksatt av DNA sentralt etter press nedanfrå mot blokaden av Sovjetstaten. Den ladsomfattande streiken som var den einaste av sitt slag i Europa, var effektiv. I Stavanger var hovudparolen:
«Vi demonstrerer for socialismen mot kapitalismen og dens lumske gjerning overfor verdensrevolusjonen!»
Grupper av arbeiarar med raude flagg drog opp og ned gatene for å tilsjå at parolen om generalstreik vart effektiv.
Tranmæl fløyens leiarar var revolusjonære i ord men reformistisk i praksis - den sokalte sentristiske fløy. Kominterns stategi var å vinna fleirtalet av DNAs medlemmar på eit revolusjonært grunnlag av di det var eit masseparti basert på kollektiv tilslutning frå fagforeiningane. Men DNA var tilslutta Komintern fordi arbeidarklassen forlangte det. Komintern var, som Lenin uttrykte det, i ferd med å bli på moten. Derfor vedtok Komintern Moskva tesene i 1920. Tesene krevde kamp mot sentristiske leiarar som vilkår for medlemskap i den 3.Internasjonale. I 1921 bryt høgrereformistane ut og dannar Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti då DNA, igjen med viktige atterhald, godtek Moskva tesene. Frå dette tidspunkt venta berre Tranmæl fløyen på det rette tidspunktet for å bryta med Komintern.
Etter nederlaget for jernbanearbeidaranes streik for høgare lønn i desember 1920 satte etterkrigskrisa inn for fullt i 1921 og arbeidsløysa steigraskt. Redarane fremja i lønnsoppgjeret forslag om reduksjon av sjømennenes hyrer med 33% (oprinneleg 50%). 8.mai går så sjøfolka i kyst- og utanriksfart til streik i protest mot nedskjeringane. Havnearbeidarane går samstundes ut i sympatistreik og LO kunngjer storstreik frå 26.mai. 125.000 arbeidarar var ute i streik. Borgarskapet var budd på konflikt og rekvirerte skip med uorganiserte streikebrytarar og militære mannskap. Det vart kjent at den halvfascistiske Samfundshjelpen samarbeidde med statsapparatet:Samfundshjelpen organiserte streikebryteri under politibevoktning og hæren mobiliserte styrkar til kystbyane. I fleire byar kom det til harde sammenstøt og politiet for hardt fram. Samstundes trakk LO leiinga attende støtten til streiken og nekta utbetaling av streikestøtte. Trotsky uttalte seinare at no hadde Noreg hatt sin massestreik.
Hammerfest - knutepunktet for all trafikk i Vest Finnmark - kom raskt i konfliktens sentrum. Leiaren for streikekomiteen i byen var tidlegare leiar for arbeidarrådi Sigurd Simensen. Streikeleiinga tok straks kontrollen over alle kommuniksjonsliner, og gods- og passasjertrafikk som skulle ut av byen måtte ha pass med Simensens underskrift. Ein avtale med politisjefen vart inngått; tre mann valt av samorg vart utstyrt med politimyndigheit. Blokaden var total og borgarskapet vert for alvor uroleg for den revolusjonære situasjonen. Simensen går i dekning og Aftenpostens overskrifter er ikkje til å misforstå: “Bolsjevikerne i Hammerfest er begynt at tage sig friheder.” Dagen før hadde det vore eit kjempeslagsmål då eit skip prøvde å laste mjøl. Politiet bistod streikebrytarane men vart uskadeleggjordt med eigne køller.
Den borgarlege regjeringa vedtok å sende marineskipet Heimdal for å bistå politiet, men marinegastene ville ikkje la seg bruka. massestreiken hadde fleire stader ebba ut, men LO mottok krav frå ei rad stader om generalstreik, men avviste kravi. Arbeidaranes ordensvern vert oppløyst 29.mai og same dag inntek 100 soldatar frå Altabataljonen Hammerfestkommunen med støtte frå Samfundshjelpen og streikebrytarar. Mange som deltok i streiken fekk strenge dommar og Simensen vart dømt til 120 dagars fengsel.
Olaussen gjekk i Klassekampen hardt ut mot Tranmæl og LO leidinga. Streikevarselet var, ifølgje Olaussen, for langt; det skulle vore full generalstreik og den skulle vore proklamert som ein revolusjonær streik med paroler om fabrikkokkupasjonar - ikkje berre som ein forsvarskamp. Liknande protestar kom frå mange fagforeiningar og massemøter. Men det største oppsvinget i klassekampen var no over og splittelsen mellom Tanmæl fløyen og NKP i 1923 kom for seint.
Ein viktig årsak til at det ikkje eksisterte ein revolusjonær situasjon i 1918 var at klassekampen var mest intens i dei land som var med i 1. verdskrigen. Dessutan var dei revolusjonære også prega av uklår teori og ein tendens til determinisme - revolusjonen ville koma med nødvende. Det revolusjonære partiet skulle vore bygt før oppsvinget i klassekampen inntraff.